بود . پس از وى ، محمد بن جنيد اسكافى راه او را پىگرفت و پايه‌هاى اجتهاد و استنباط عقلى را در فقه استوارتر نمود . بعد از اين دو ، كه به « قديمين » معروف‌اند ، شيخ مفيد و سيد مرتضى علم‌الهدى نيز راه اجتهاد را هموار ساخته ، آثارى از خود بر جاى نهادند . پس از آن ، شيخ‌طوسى به‌عرصه آمد . به‌واقع فقه شيعه با تلاش‌هاى او شكوفا شد . وى به تدوين كتب فقهى و اجتهادى همت گمارد و كتاب‌هاى نهايه ، مبسوط و خلاف ، نمونه‌اى از آثار ارزشمند اويند . « 1 » پس از شيخ طوسى تا يكصد سال فقيه صاحب‌نظرى در فقه شيعه به‌عرصه نيامد و در واقع فقهاى بعد از او ، همه ناقل و راوى فتاواى شيخ طوسى بودند ، تا اينكه با آمدن فقيه نامدار ، محمدبن ادريس حلى ديگربار باب اجتهاد گشوده شد . در اينجا نام برخى از مشاهير فقه شيعه را برمىشمريم كه در نيمه اول سده چهارم تا نيمه اول سده چهاردهم مىزيستند : سده چهارم : ابن ابىعقيل عمانى ، ابن جنيد اسكافى و علىبن الحسين‌بن بابويه قمى ( شيخ‌صدوق ) . سده پنجم : شيخ مفيد ، سيد مرتضى علم‌الهدى ، ابوالصلاح حلبى ، شيخ طوسى ، ابن‌براج و سلّار ديلمى . سده ششم : سيد ابوالمكارم بن زهره ، ابن‌حمزه طوسى و ابن‌ادريس حلى . سده هفتم : محقق حلى و يحيى بن سعيد حلى . سده هشتم : علامه حلى ، فخرالمحققين و محمد بن مكى ( شهيد اول ) . سده نهم : فاضل مقداد و ابن‌فهد حلى . سده دهم : محقق كركى ، زين‌الدين شهيد ثانى ، شيخ حسن ( صاحب معالم‌الاصول ) و مقدس اردبيلى . سده يازدهم : شيخ بهايى ، محقق سبزوارى ، محقق خوانسارى ( صاحب مشارق الشموس ) و فيض كاشانى . سده دوازدهم : آقا جمال خوانسارى ، فاضل هندى و شيخ حر عاملى .

--> ( 1 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 220 و 221 .